página principal
Jerónimo Martín Caro y Cejudo, Refranes y modos de hablar castellanos, edición de Fernando Martínez de Carnero
A B C D E L V
DA DE DI DO DU
Términos seleccionados: 178 Página 3 de 9

41. De donde no piensan salta la liebre
«Semper tibi pendeat hamus». Erasm. ex Ovidio dicente libro tercio de Arte amandi. «Casus ubique valet, semper tibi pendeat hamus: / Que minime credis gurgite piscis erit.» vel «Forsitan, et Tellus fulvos alit ista leones». Ídem. Ovid.
Fuente: Erasmo, 846., Ovidio, Ars amatoria 3, 425-426., Ovidio, Heroides 10, 85., Nota: Erasmo 846, «Semper tibi pendeat hamus», cita Ovidio, aunque lo atribuye erróneamente a los Amores. Caro da correctamente la obra y el libro, pero conserva la lectura erasmiana «credis», frente al credas de las ediciones modernas. La segunda concordancia procede de Ovidio, Heroides; Caro transmite «Forsitan et tellus fulvos alit ista leones», frente al tradicional «Forsitan et fulvos tellus alat ista leones». La mediación de esta variante de la cita no ha sido identificada.
42. De entre las manos me la quitó
«Bolus e faucibus ereptus». Erasm. ex Terent. dicente: «Crucior, bolum tantum mihi esse ereptum subito e faucibus».
Fuente: Erasmo, 2599., Terencio, Heautontimorumenos, 673., Nota: Caro reproduce la formulación de Erasmo 2599, «Bolus ereptus e faucibus». La cita terenciana depende igualmente de Erasmo: «Caro lee mihi esse ereptum subito e faucibus», como los Adagia, frente al texto de Terencio, Heautontimorumenos 673, «mihi ereptum tam de subito e faucibus». La diferencia constituye un indicio seguro de mediación erasmiana.
43. De esperanza, y esa vana, se mantiene
«Inani spe flagrat». Erasm.
Fuente: Erasmo, 3205., Sófocles, Áyax 477-478., Nota: El adagio parte del griego: Κεναῖσιν ἐλπίσι θερμαίνεται, que Erasmo vierte primero como «Inanibus spebus incenditur» y explica: «se dice de quien en vano se promete grandes cosas» («in eum qui frustra sibi magna pollicetur»).
44. De esta me escape Dios
También se dice: Si de esta escapo, y no me muero, nunca mas bodas al Cielo. Y: Si Dios de esta me escapa, nunca me cubrirá tal capa. «Nunc contingat servari». Diogenian. vel «Posthac incolumem sat scio fore me, nunc si devito hoc malum». Terenc. in Andria.
Sinónimo(s): Si de esta escapo, y no me muero, nunca mas bodas al Cielo, Si Dios de esta me escapa, nunca me cubrirá tal capa
Fuente: Erasmo, 1877; cfr. Diogeniano., Terencio, Andria, 611; , Nota: Dependencia segura de Erasmo, 1877, «Nunc contingat servari». El lema latino traduce el griego Νῦν γένοιτο σωθῆναι, transmitido por Diogeniano; no constituye, por tanto, una cita latina directa de este paremiógrafo. En el mismo adagio Erasmo aduce inmediatamente a Terencio, Andria 611: «Posthac incolumem sat scio fore me, nunc si devito hoc malum», asociación que Caro reproduce literalmente. Es un error «debito» que hemos corregido con «devito» como aparece en Terencio a través de Erasmo y en el índice latino de 1792.
45. De este nunca nos falte
Dicen esto los avarientos, alabando el mal pan o vino a sus criados o hijos. «Si caseum haberem, non desiderarem obsonium». Plutarchus. Dícese este adagio, quando uno se contenta con manjares de poco valor.
Fuente: Erasmo, 2389., Plutarco, Moralia, Apophthegmata Laconica, 234E; , Nota: Dependencia segura de Erasmo, 2389, «Si caseum haberem, non desiderarem opsonium». Caro traduce casi literalmente la explicación erasmiana «Dicendum, ubi quis minimis vilissimisque contentus est». El adagio procede de Plutarco, Apophthegmata Laconica 234E, donde un espartano, al pedirle el posadero queso y aceite para preparar su comida, responde εἰ τυρὸν εἶχον, ἔτι ἂν ἐδεόμην ὄψου;. La formulación latina de Caro no es cita directa de Plutarco: reproduce el lema de Erasmo.
46. De estos polvos se hicieron esos lodos
«Hinc illæ lacrymæ». Terent. vel «Hinc belli initium». Lucian.
Fuente: Erasmo, 268, 2428; cfr. Tucídides, Historiae, 2, 1, 1., Terencio, Andria, 126., Luciano, Alexander sive Pseudomantis, 8., Nota: Dependencia segura de Erasmo, 268, «Hinc illae lachrymae», procedente de Terencio, Andria 126, y 2428, «Hinc belli initium». Este último reproduce una alusión de Luciano, Alexander sive Pseudomantis 8, a Tucídides, Historiae 2, 1, 1. Caro reúne ambos adagios por su común valor causal: señalar el origen de una consecuencia posterior.
47. De fuera vendrá quien de casa nos echará
Otro: Vienen puercos de monte a echarnos de nuestra corte. Otro: Hoy venido, cras garrido. «Hospes indigenam», vel «Advena inquilinum», subaudi, «ejiciet», Erasm. vel «Atticus advena». Aristóteles. Dicen que los atenienses acostumbraban a echar a los vecinos de sus moradas y casas, y apoderarse de ellas, de donde nació el adagio. Véase: Criar cuervos, etc.
Sinónimo(s): Vienen puercos de monte a echarnos de nuestra corte, Hoy venido, cras garrido
Fuente: Erasmo, 2400 y 1073., Aristóteles, Retórica 2, 21, 1395a19-20; cfr. Zenobio 2, 28., Nota: Caro reproduce de Erasmo 2400 tanto el lema «Hospes indigenam» como la traducción «Advena inquilinum»; su ejiciet sustituye al erasmiano ejecit, quizá por adaptación al futuro del refrán castellano. La glosa de «Atticus advena» procede igualmente de Erasmo 1073 y resume la explicación atribuida a Duris apud Zenobio 2, 28. Aristóteles, Retórica 2, 21, 1395a19-20, testimonia el proverbio, pero no su origen.
48. De golpe
Dícese esto cuando pensamos, que ya que algo no se haga de primera instancia, se hará de lo que de allí resultare. «Secundum amplecti cursum». D. Chrisostom.
Sinónimo(s): De recudida
Fuente: Erasmo, 2371., Juan Crisóstomo, Homilia I in Matthaeum., Nota: Caro toma de Erasmo 2371, «Altera navigatio», la expresión «Secundum amplecti cursum», citada allí de Juan Crisóstomo, Homilia I in Matthaeum. El adagio designa el recurso a una segunda vía cuando fracasa la primera, sentido que Caro adapta exactamente a «De golpe, o de recudida». La atribución «D. Chrisostom.» señala la autoridad citada por Erasmo, no la fuente inmediata de Caro.
49. De haré, haré, nunca me pagué, más vale un toma, que dos te daré
«Ingratum est beneficium, quod diu inter manus dantis hæsit». Senec. lib.4. de benefic. vel «Bis dat, qui cito dat». Ídem. Véase: Más vale un toma, etc. Y: Quien da luego, etc.
Fuente: Erasmo, 791., Séneca, De beneficiis 2, 1, 2; cfr. Publilio Siro, Sententiae, Inopi beneficium bis dat, qui dat celeriter., Nota: Caro reúne las dos sentencias asociadas por Erasmo 791, «Bis dat, qui cito dat». La referencia «Senec. lib. 4. de benefic.» es errónea: «Ingratum est beneficium, quod diu inter manus dantis haesit» se encuentra en Séneca, De beneficiis 2, 1, 2, localización que Erasmo da correctamente. La atribución de «Bis dat, qui cito dat» a Séneca procede del propio Erasmo, que la formula con cautela (Memini, ni fallor...); la forma antigua segura afín es la sentencia de Publilio Siro «Inopi beneficium bis dat, qui dat celeriter».
50. De hiel tiene más que de miel
«Plus aloes, quam mellis habet». Juvenal. Aludiendo a esto, dijo Verino «Gaudia plus aloes, quam tua mellis habent».
Fuente: Erasmo, 766., Juvenal, Sátiras 6, 181., Michele Verino, De puerorum moribus disticha, In peccato est plus doloris quam voluptatis., Nota: Caro toma de Erasmo 766 el proverbio «Plus aloes quam mellis habet», atribuido allí a Juvenal. El verso de Verino constituye una reelaboración humanística del mismo motivo: «Gaudia plus aloes, quam tua mellis habent».
51. De hombres es errar, de bestias perseverar en el error
«Cujusli bet hominis est errare, nullius nisi insipientis in errare perseverare». Cic. Philip. 12. vel «Hominum est errare, ferinum perseverare in errore». Ídem Ad Q. Fratt.
Fuente: Cicerón, Philippicae 12, 5., Pierre Lagnerius, fol. 54v., Nota: La segunda formulación, atribuida por Caro a Cicerón, Ad Quintum fratrem, coincide estrechamente con Lagnerius, fol. 54v: «Humanum est errare, sed ferinum perseverare in errore est». La atribución ciceroniana parece espuria o fruto de contaminación con sentencias próximas de tradición florilegística.
52. De hora a hora Dios mejora
«Forsan miseros meliora sequentur». Virg. lib 12. vel «In dies meliora». Titul. emblem. 45. Alciat. Véase: Sufra quien penas tiene, etc.
Fuente: Virgilio, Aeneis 12, 153., Andrea Alciato, Emblemata, 45, In dies meliora., Nota: La primera concordancia es una cita exacta de Virgilio, Aeneis 12, 153. «In dies meliora» es la inscriptio del emblema 45 de Alciato, cuyo epigrama desarrolla la idea de progreso continuo hacia una situación mejor. No se ha identificado aquí una mediación erasmiana segura.
53. De invencible ánimo es
«Animus heptaboeus». Erasm. Tomóse este adagio del escudo de Ayax, al cual llama Homero Heptaboeon, porque estaba forrado, y cubierto con siete cueros de toro, y así no se podía penetrar.
Fuente: Erasmo, 3019., Aristófanes, Ranas 1016-1017; cfr. Homero, Ilíada 7, 219-223., Nota: Caro traduce de cerca la explicación de Erasmo 3019. La imagen del escudo “de siete cueros de toro” procede de Homero, pero el adagio «Animus heptaboeus» está tomado por Erasmo de Aristófanes, Ranas 1016-1017 (Ἀλλὰ πνέοντας δόρυ καὶ λόγχας καὶ λευκοφόρους τρυφαλείας / Καὶ πήληκας καὶ κνημῖδας καὶ θυμοὺς ἑπταβοείους).
54. De la boca del lobo
De otro modo: De las uñas del gavilán. Con estos términos significamos haberse escapado alguno de un peligro muy grande. También decimos: Vio las orejas al lobo. Y: Tuvo la muerte al ojo. «E faucibus fati». Cic. In Catil. 3. vel «Ex ore lupi». Diogen.
Sinónimo(s): De las uñas del gavilán, Quitarlo de las uñas del gavilán, Tuvo la muerte al ojo
Fuente: Cicerón, In Catilinam 3, 1, 1., Erasmo, 1663. , Diogeniano / Zenobio 3, 48; cfr. Esopo, Perry 156, El lobo y la grulla., Nota: El proverbio griego ἐκ λύκου στόματος, «de la boca del lobo», se relaciona directamente con la fábula esópica del lobo y la grulla (Perry 156), en la que el ave obtiene como única «recompensa» haber sacado indemne la cabeza de la boca del lobo. La tradición paremiográfica lo conserva en Zenobio 3, 48; Erasmo, de quien depende Caro, lo transmite bajo atribución a Diogeniano.
55. De la consulta de cardenales salió este decreto
Es ironía para burlar del dicho, o parecer de alguno. «A sexaginta viris venio». Athenæus. Los atenienses se deleitaban mucho con aquellos que conocían causar risa con sus dichos, o hechos. Para lo cual se juntaban sesenta hombres, los cuales con sus dichos y hechos agudos y donosos entretenían al pueblo. A estos llamaban los sesenta varones, como los romanos llamaban ciertos magistrados triunviros, decemviros. Y si alguna cosa se decía vulgarmente aguda, que provocase a risa, decían: los sesenta varones han dicho esto. Puédese decir por ironía de un dicho tosco y sin donaire: es digno de los sesenta varones; y de uno que habla tosca y groseramente: éste viene de los sesenta varones, o es uno de los sesenta varones.
Fuente: Erasmo, 3597., Ateneo, Deipnosophistae 14, 614d-e., Nota: Caro traduce y resume casi literalmente Erasmo 3597, «A sexaginta viris venio». Ateneo cuenta que sesenta hombres aficionados a provocar la risa se reunían en el Heracleo de Diomea y que se decía proverbialmente «Los sesenta dijeron esto» o «Vengo de los sesenta». La aplicación irónica a un dicho tosco o sin gracia procede igualmente de Erasmo.
56. De la lóbrega casa salió
«E Patrocli domo venit». Erasm. Dícese contra los avarientos. Tomóse el adagio de un ateniense, llamado Patroclo, el cual fue muy rico, pero muy escaso, y avariento. Véase: Es la misma, etc..
Fuente: Erasmo, 3360., Aristófanes, Pluto; escolio a Aristófanes, cfr. Suda., Nota: Caro resume de cerca Erasmo 3360, «E Patroclis domo venit». El adagio se aplica a personas sórdidas y avaras y procede de un pasaje de Aristófanes, Pluto, explicado por el escolio antiguo y recogido también por la Suda. Erasmo caracteriza a Patroclo como ateniense muy rico pero extremadamente parco y sórdido, descripción que Caro traduce casi literalmente.
57. De la misma aljaba
Es como decir: de la misma tela. «Ab uno diagrammate». Plutarch. idest, «De cadem formula».
Fuente: Erasmo, 3345; Plutarco, Moralia, Quomodo adulator ab amico internoscatur, 55D., Nota: Caro reproduce de Erasmo 3345 tanto «Ab uno diagrammate» como la explicación «De eadem formula»; «Plutarch.» designa la autoridad antigua transmitida por Erasmo.
58. De la ociosidad nació este cuidado
«Negotium ex otio». Suidas.
Fuente: Erasmo, 1899., Suda π 2190., Nota: La Suda explica Πράγματ’ ἐξ ἀπραξίας como dicho de sucesos contrarios a la expectativa; cfr. Diogeniano 7, 59 y Ateneo, Deipnosophistae 2, 49a.
59. De lo contado come el lobo
«Non curat numerum lupus». Erasm. ex Virg. dicente, Eglog. 7.
«Hic tantum Boreæ curamus frigora, quantum
Aut numerum lupus, aut torrentia flumina ripas».
Fuente: Erasmo, 1399., Virgilio, Eclogae 7, 51-52., Nota: Caro reproduce el lema y la cita virgiliana de Erasmo 1399, «Non curat numerum lupus». Erasmo aplica el adagio al ladrón descarado y recuerda el dicho vulgar Lupus non veretur etiam numeratas oves devorare. Los índices de 1675 y 1792 leen erróneamente «munerum» por «numerum».
60. De lo que hubo retuvo
«Quo semel est imbuta recens servabit odorem testa diu». Horat. lib. I. Epist. 2. vel «Quod testa nova capit, in veterata sapit». Véase: A la vasija nueva, etc. Y: Quien malas mañas ha, etc.
Fuente: Horacio, Epistulae 1, 2, 69-70; cfr. Erasmo, 1320., Quod nova testa capit, inveterata sapit, Walther 25948., Nota: El primer paralelo es el célebre símil horaciano, incorporado por Erasmo 1320, «Quo semel est imbuta». La segunda concordancia pertenece a la tradición sentenciosa medieval y está documentada como «Quod nova testa capit, inveterata sapit» (Walther 25948); Caro presenta la transposición «testa nova». Ambas expresan la persistencia de la primera impronta recibida.
< página principal Acerca de | Secciones | Top 10 | Licencia | Contacto | Acceso Licencia de Creative Commons
© 2008 Fernando Martínez de Carnero XHTML | CSS Powered by Glossword